شعری معروف از سیدعلی صالحی که وصف حال بسیاری از ماست.
-----
سلام
حال همه ما خوب است
ملالی نیست جز گم شدنِ گاه به گاهِ خیالی دور
که مردم به آن شادمانیِ بیسبب میگویند
با این همه عمری اگر باقی بود
طوری از کنارِ زندگی میگذرم
که نه زانویِ آهویِ بیجفت بلرزد و
نه این دلِ ناماندگارِ بیدرمان
سالها پیش در دوران نوجوانی شیفته مفهوم وطن و میهن دوستی بودم. از آوازهایی که درباره وطن بود، لذت میبردم. جوانانی که به جنگ میرفتند و جان خود را بر سر وطن از دست میدادند میستودم، دانشمندانی که کشورهای مرفه را رها میکردند و در ایران میماندند، برایم بزرگ مینمود و مواردی از این دست.
چند سالی است که مفهوم وطن برایم غریب شده است. وطن چیست؟ آیا خاک محدودهای مشخص وطن است؟ آیا مردمان متولد شده در یک خطه وطن را شکل میدهند؟ آیا ساکنان آن سرزمین وطن را میسازند؟ افتخارات و تاریخ وطن است؟ در واقع هنوز نمیدانم.
پس از مبهم شدن مفهوم وطن به این حس ناسیونالیستی هم بی تفاوت شدم. البته رفتار هموطنانم در شکلگیری این حس تأثیر زیادی داشت. من هموطنانم را ستایش نمیکنم. آنها مردمی صادق، روراست، معتمد، کوشا، امانتدار، غیور، رفیق، عمیق و بافرهنگ نیستند.
مردم سرزمین من (و البته خود من، چرا که جدا از آنها نیستم) در اصطلاح بیشتر مردم جوگیری هستند. آنها در هنگام تجاوز به وطن جوگیر میشوند و بدون آنکه بدانند آیا دفاع و جلوگیری از ورود متجاوز و همکاری با دولتمندان به نفع آنهاست از انجام آن سرباز نمیزنند. از این رو سالها بعد از عملی که کردند نمیتوانند از آن دفاع کنند. آنها منافع خود را نمیشناسند پس با کیفیت کار نمی کنند، ضرر خود را هم نمیشناسند تا در برابر آن مقابله کنند، از دوستان در مواقع نیاز حمایت نمی کنند، فکر نمیکنند تا ببینند در حال تبدیل به چه موجودی هستند تا اگر آنچه در ذهنشان هست مغایر با آنچه در تصور و آرمانهای خود داشتند تفاوت داشت، جلوی آن را بگیرند یا برعکس اگر موافق ذهنیتشان هست در تقویت آن بکوشند. مردم من تنبل هستند در همه موارد چه در کار یدی و چه فکری. از این رو آنها را دوست ندارم و اگر وطن یعنی مردم سرزمین، من وطنم را دوست ندارم.
جمعه شب است. کنار تخت پدرم نشسته ام. دیگر چندان درد ندارد. شاید هم به خاطر مُسکن هایی باشد که مصرف می کند. دارد می خوابد.
سه شنبه صبح جراحی شد. این دومین یا سومین بار است که به اتاق عمل می رود و من پشت در اتاق می ایستم. دیشب که می خواستم بخوابم، نیمه های شب، یاد خواب بدی افتادم که چند شب قبلش دیده بودم. دیگر قلبم مال خودم نبود؛ تند می زد، خیلی تند. صبح هم که بیدار شدم، یاد همان خواب بودم. در خواب دیدم که دندانم افتاد.
به بیمارستان رسیدم. عصبی بودم، خیلی زیاد. مادرم رفت خانه و من ماندم. موقع رفتن به اتاق عمل، می خندید و شوخی می کرد، مثل آدم هایی که می ترسند و می خواهند به دیگران نشان بدهند که روحیه شان خیلی خوب است. ترسیده بود؟ نمی دانم. البته بار چندم بود که جراحی می کرد، اما به هر حال، کاری نیست که عادی شود.
دو ساعت ایستادم، نشستم، راه رفتم. بیرون آمد. هذیان می گفت. درد داشت، خیلی زیاد، خیلی خیلی زیاد.
الآن جمعه شب است و من کنار تختش نشسته ام و دارم تایپ می کنم. او هم می خواهد بخوابد، اگر سر و صدای پرستاران و بیماران بگذارد. این چند روز یاد چندین سال پیش افتادم. دقیقاً چند سال؟ شاید بیست سال یا کمی بیشتر، دوره ای که تا همین چند سال پیش ادامه داشت و اوجش دوران دبیرستان بود.
فکر می کردم- نه، مطمئن بودم... مطمئن بودم که اگر من جای او بودم، اوضاع جور دیگری می شد. ذره ای تردید نداشتم که با کمی برنامه ریزی و درایت من، نه فقط مشکلات دور و بر خودم، بلکه شاید معضلات بزرگتر بشری را هم حل کنم. فقط یک مانع وجود داشت: من مدیر نبودم، او بود.
خیلی نگذشت. همان جایی مشغول کار شدم که او سال ها در آنجا بود. چند سال در آنجا بودم. تجربیات عجیبی داشتم. چیزهایی که می دیدم دقیقاً عین همان بود که از پدرم شنیده بودم. اما آن زمان فکر می کردم که با «مدیریت درست» می توان بر این ناهنجاری های رفتاری غلبه کرد؛ و حالا خودم مانده بودم و این ناهنجاری ها. باید مدیریت می کردم. باید تلاش می کردم که راهی بهتر برگزینم. باید به خودم ثابت می کردم که آن زمان خیلی هم بچه و احمق نبودم که چنان فکرهایی می کردم. چهار سال گذشت و من دیگر باورم شده بود که من موفق تر بوده ام. اما ناگهان داستان عوض شد. «مدیریت درست» یک شوخی بود و «شرافت» او یک واقعیت.
جمعه شب است. کنار تخت او نشسته ام. درد می کشد و هر چند دقیقه یک بار ناله می کند. می دانم خوابی که دیدم مزخرفی بیش نبود (دست کم امیدوارم که چنین باشد و تا این لحظه هم چنین بوده است. او هم قرار است فردا یا پس فردا مرخص شود.) حالا فکر می کنم، به قول زهرا، تا کفش کسی را نپوشیده ایم، نباید او را قضاوت کنیم. وقتی کفش های او را پوشیدم، وقتی به رغم همه مخالفت های او و برادرش، در همان اداره مشغول به کار شدم، وقتی سرنوشتم در آنجا بسیار بدتر از سرنوشت او شد، وقتی از آنجا بیرون آمدم، در حالی که او هنوز آنجا مانده است، وقتی من هم خانواده ای تشکیل دادم، وقتی مجبور شدم مانند او هر روز ساعت های بسیاری را با دیگران سر و کله بزنم، وقتی من هم کار کردن با یک دیوانه را تجربه کردم، آن وقت بود که دیدم پوشیدن این کفش دشوار است، خیلی دشوار.
حالا قضاوت من این گونه نیست که او درست رفتار کرد یا نه. حالا فکر نمی کنم که اوضاع می توانست بهتر باشد. تمام فکرم این است که او شرافتش را نفروخت، تا آنجا که می دانیم. معتقدم که او هر چه کرد- درست یا نادرست- بر اساس چیزی بود که درست می دانست، گرچه در بسیاری از مواقع، خوشایند ما نبود. حالا تصمیم گرفته ام بر اساس آنچه درست می دانم عمل کنم. حالا می خواهم بر اساس توانم هر کاری را انجام دهم، اصلاً هم مهم نیست که بهترین کار ممکن را کرده باشم یا نه. مهم این است که من کم نگذاشته باشم و در جایگاه و فهم و شعور و توان جسمی و روحی خودم بهترین کارم را کرده باشم. شاید هم اگر دیگری به جای من بود، بهتر از عهده آن کار برمی آمد.
جمعه شب است. دیشب و امروز صبح، تلفنی و حضوری، مرا به در و دیوار کوبید! اما اینجا ماندن را درست می دانم، به درک که واقعاً درست است یا نه! به جهنم که صبح در روزنامه چرت می زنم!
ز سرگذشت چمن دل به درد میآید
ببند پنجره را باد سرد میآید
دریغ باغ گل سرخ من که در غم او
همه زمین و زمان زار و زرد میآید
نمیرود ز دل من صفای صورت عشق
وگر بر آینه باران گرد میآید
به شاهراه طلب نیست بیم گمراهی
که راه با قدم رهنورد میآید
تو مرد باش و میندیش از گرانی درد
همیشه درد به سروقت مرد میآید
دگر به سوز دل عاشقان که خواهد خواند
دلم ز ناله بلبل به درد میآید
هوشنگ ابتهاج (سايه)
گفتم بدوم تا تو همه فاصلهها را
تا زودتر از واقعه گویم گلهها را
چون آینه پیش تو نشستم که ببینی
در من اثر سختترین زلزلهها را
پرنقشتر از فرش دلم بافتهای نیست
از بس که گره زد به گره حوصلهها را
ما تلخیِ نه گفتنمان را که چشیدیم
وقت است بنوشیم از این پس بلهها را
بگذار ببینیم بر این جغد نشسته
یک بار دگر پر زدن چلچلهها را
یک بار هم ای عشق من از عقل میاندیش
بگذار که دل حل کند این مسئلهها را
محمدعلی بهمنی
مدتی است سریالی از تلویزیون پخش میشود به نام «وضعیت سفید». چون درباره زمان جنگ است، آن را دنبال نمیکنم، زیرا به یاد زمانی میافتم که علاقهای به نام ندارم. با این حال، به نظرم کاری قوی است، تا جایی که میتوان گفت از تلویزیون محترم ما بعید است. این غزل محمدعلی بهمنی در تیتراژ پایانی آن خوانده میشود. البته، به نظرم، خود شعر به مراتب از آن تیتراژ زیباتر است.
ساعت هاست که رفته ای
و من هنوز
واژه ای، بهانه ای
برای گفت و گو نیافته ام.
به آرامی آغاز به مردن میکنی
اگر سفر نکنی
اگر کتابی نخوانی
اگر به اصوات زندگی گوش ندهی
اگر از خودت قدردانی نکنی
به آرامی آغاز به مردن میکنی
زمانی که خودباوری را در خودت بکشی
وقتی نگذاری دیگران به تو کمک کنند
به آرامی آغاز به مردن می کنی
اگر برده عادات خود شوی
اگر همیشه از یک راه تکراری بروی
اگر روزمرّگی را تغییر ندهی
اگر رنگهای متفاوت به تن نکنی
یا اگر با افراد ناشناس صحبت نکنی
تو به آرامی آغاز به مردن میکنی،
اگر از شور و حرارت
از احساسات سرکش
و از چیزهایی که چشمانت را به درخشش وامیدارند
و ضربان قلبت را تندتر میکنند
دوری کنی
تو به آرامی آغاز به مردن میکنی
اگر هنگامی که با شغلت، یا عشقت شاد نیستی، آن را عوض نکنی
اگر برای مطمئن در نامطمئن خطر نکنی
اگر ورای رؤیاها نروی
اگر به خودت اجازه ندهی
که حداقل یک بار در تمام زندگیات
ورای مصلحتاندیشی بروی
امروز زندگی را آغاز کن
امروز مخاطره کن
امروز کاری کن
نگذار که به آرامی بمیری
شادی را فراموش نکن
پابلو نرودا، ترجمه از احمد شاملو
پ. ن: تلخ است اين شعر، بسيار تلخ، اما واقعی است، بسيار واقعی. روح نرودا و شاملو شاد!
نوستالژی یک ساختمان، و دیپلماسی پرچم خارجی
1. خیلی کوچک بودم، آن قدر که اسم خیابان ها را نمی دانستم. با این حال، بعضی ساختمان ها یا محله های خاص را که می دیدم، می فهمیدم نزدیک خانه شده ایم. خوب به یاد دارم که یک شب وقتی با خانواده به خانه مان برمی گشتیم، لحظه ای بیدار شدم و از شیشه تاکسی به بیرون نگاه کردم و با دیدن آن ساختمان آشنای دوست داشتنی، آرامش را در وجودم احساس کردم: نزدیک خانه شده بودیم.
شاید بیست سالی از آن شب و آن روزها می گذرد. حالا وقتی از آن چهارراه می گذرم، احساس ناامنی می کنم. دیگر آن ساختمان عجیب را نمی بینم، ساختمانی قدیمی که با دیدنش می فهمیدم نزدیک خانه هستم، ساختمانی که به نظرم بخشی از هویت آن محله بود، ساختمان پرچم یا همان ایران اسکرین.
احساس می کنم از من و بقیه اهالی آن محله و حتی همه عابرانی که با آن ساختمان سر و سرّی در درونشان داشتند، باید اجازه تخریب آن ساختمان را می گرفتند و تا همه آنها پای مجوز تخریب را امضا نمی کردند، هیچ کس حق نداشت حتی یک آجر آن بنا را از جای برکند. شاید بعضی ها معتقد باشند که آن فقط یک بنای قدیمی بود، اما من معتقدم آن بنا بخشی از هویت تهران بود، حداقل در آن محله و دست کم برای اهالی آنجا. اکنون چهارراه فخرآباد چیزی کم دارد. کوچه پارک امین الدوله با آن طاق و دروازه چوبی اش، مسجد فخرآباد و بنای فخرالدوله همه جزئی از آن محدوده هستند، اما یک جای کار می لنگد، یک چیز سر جایش نیست.
2. به یاد دارم که زمانی پرچم بسیاری از کشورها را می شد بر بام ساختمان ایران اسکرین دید. البته امریکا و اسرائیل مسلماً جایی در این میان نداشتند. بدین قیاس، می توانستی دوستان و دشمنان کشورت را بشناسی: آنها که پرچمشان بر فراز ساختمان در اهتزاز بود، حداقل دشمن نبودند و آنها که هیچ اثری از پرچمشان نبود، در کنار امریکا و اسرائیل دشمنان جمهوری اسلامی بودند. بعدها تعداد این جاهای خالی بیشتر شد. عجیب نیست که پرچم انگلیس و آلمان و فرانسه را هم پایین کشیدند، چرا که در مقاطع مختلف با ما دچار اختلاف شدند، اختلافاتی گاه عمیق و حساس. بدین سان، شاید بتوان نتیجه ای فانتزی گرفت: تغییرات بام این ساختمان فضای ایدئولوژیک سیاست خارجی ما را تا حدی برای عابران نمایان می کرد.
روزهایی را به یاد دارم که فقط و فقط پرچم ایران بر فراز این ساختمان دیده می شد.
فلاسفه قدیم همیشه با ما هستند
بعد از مدت ها، از سر بیکاری شاید، تصمیم گرفتیم مطلبی در اینجا بگذاریم. شاید آپدیت کردن این وبلاگ دیگر از رها کردن آن بی معنی تر باشد، اما خب نوعی هوس است شاید. به هر روی، آنچه احتمالاً خواهید خواند گفتگوی من است با ضیا موحد، استاد فلسفه و منطق و شاعر و منتقد. این گفتگو قبلاً در نشریه «پنجره» منتشر شده است.
در داستان پست مدرن «شب ممکن» ، که نمونه موفق ایرانی این سبک است، قضاوتهای متفاوتی را در مورد شخص یا واقعهای میخوانیم که در کنار هم پازلی را میسازد که چشمنواز و در نوع خود دیدنی است. این پازل از پنج قطعه تشکیل شده که هر یک دیگری را نقض میکند و قطعه قبلی را از هم میپاشد و میتوان گفت که راه خواننده را گم و آنچه او تصور کرده بود خراب میکند، گویی خواننده به اصطلاح سر کار گذاشته شده است و راوی سعی در شوخی کردن با او دارد، اما زیبایی کار در همین امر است که کشش داستان، وقوف نویسنده بر کلیت اثر و ساختارمند بودن آن طوری این به هم ریختگی را گیرا میکند که خواننده به سختی کتاب را زمین میگذارد. این گیرایی برامده از این است که این اثر سوای تکنبکهای داستانی حرفی برای گفتن دارد و تنها در جستجوی پیاده کردن الگوهای غربی نیست.
هنگامی که آثار اَمِلی نوتومب را میخوانید، چنان مجذوب توصیف او از تخیلاتش میشوید که گاهی به اطلاعات واقعی خود شک میکنید و دنیای ساخته او را حقیقی میپندارید. گستره تخیلات او وسیع و منظم است، به گونهای که هراسی از بسط آنها ندارد. او در «ردای یونانی» با تهوری عجیب دست به خلق دنیای شش قرن بعد میزند. نوتومب با بیان مشکلات آینده، سعی در تلنگر زدن به خواننده دارد.
رئیس گفت: «برنده نوبل ادبیات سال ۸۵ می گوید... »
اگر به خانهی من آمدی
برایم مداد بیاور مداد سیاه
میخواهم روی چهرهام خط بکشم
تا به جرم زیبایی در قفس نیفتم
یک سوخته بی فکر پراکنده کجاست؟
چون بنده ی اندیشه خویش اند همه
پس در دو جهان خدای را بنده کجاست؟
*******
اي دل چو در اين راه خطرناك شـوي
از كار زمــيـن و آســمان پـاك شــوي
مـهـتـاب بـتافـت، آسـمان سـيـر بـبـيـن
زان بيش كه در زير زمين خاك شوي
اي روزهاي بد
اي روزهاي سخت
اي تاجران متاع شوم
سودي براي من نداشتهايد
جز آنكه با ضربههاي تند
جـغـرافـيـاي قـلب مـرا
با پاندولهاي دردآور
مرز ميزنيد
جامعهای که پرسشی نداشته باشد راکد و عقبافتاده است
گفتگو با کامران فانی
کامران فانی نویسنده و پژوهشگر نامداری است. او به ویژه در دائرهالمعارفنویسی و سرپرستی دائرهالمعارفهای مختلف ید طولایی دارد. او در کنار احمد صدرحاجسیدجوادی و بهاءالدین خرمشاهی- دوست گرمابه و گلستانش- سرپرستی دائرهالمعارف تشیع را بر عهده دارند، دائرهالمعارفی که هماکنون در سوگ مدیر توانایش، خانم فهیمه محبی، است. با فانی درباره وضعیت دائرهالمعارفهای ایران و جهان و نیز نسبت دائرهالمعارفنویسی با توسعهیافتگی کشورها گفتگو کردم. او ذهنی منظم دارد و شاید به همین دلیل است که، بر خلاف بسیاری از همفکرانش، سالها به صورت تخصصی در یک حوزه فعالیت کرده است. و باز هم شاید به همین دلیل است که در هر فرصتی به دائرهالمعارف میاندیشد، مثلاً در همین گفتگو پیشنهاد تألیف «دائرهالمعارف دانشگاه تهران» را مطرح کرد.
جریان روشنفکری دینی: فاتح یا مغلوب؟
جریان روشنفکری دینی در گفتگو با دکتر بیژن عبدالکریمی
اشاره: دکتر بیژن عبدالکریمی استاد فلسفه و عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران-شمال است. او علاوه بر مسائل فلسفی، در باب تاریخ تفکر معاصر ایران، از جمله جریان روشنفکری ایران به طور عام و جریان روشنفکری دینی به طور خاص تأملات و نیز تألیفاتی داشته است. گفتگویم با او درباره نسبت جریان روشنفکری دینی و فلسفه، و نیز توانایی یا ناتوانی این جریان در پاسخگویی به نیازهای ایرانیان انجام شد. او گرچه اصرار دارد که جریان روشنفکری دینی ایران را از منظر سیاسی نقد نکند، اما از دیگر سو نیز معتقد است که هر تفکری، از جمله تفکر فلسفی، با توجه به نتایج، لوازم و تعاقبات ضروری و اجتنابناپذیر آن بالضروره سیاسی است.
این گفتگو دیروز در هفته نامه مثلث چاپ شده است. البته بخشهایی را حذف کردهاند. به هر روی، آنچه میخوانید، متن کامل این گفتگوست.
بيستوهشتمين شماره فصلنامه «نقد و بررسي کتاب تهران» ويژه دکتر سيدحسين نصر منتشر شد.
به گزارش بخش كتاب خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در بخشي از مقدمه اين شماره ميخوانيم: «سيدحسين نصر استاد دانشگاه جورج واشنگتن آمريکاست. او يک سنتگراست و طبيعتاً همفکران و نيز منتقدان بسياري دارد. از سوي ديگر، مسائلي درباره سوابق او پيش از انقلاب اسلامي مطرح ميشود که به زعم بعضي در حيات علمي و اجتماعياش درخشان و به اعتقاد عدهاي تاريک به شمار ميرود.»
در بخش ديگري از اين يادداشت آمده است: «در ميان اين همه بحثهاي متفرقه و البته غيرعلمي، کتابهاي او مرتب در ايران چاپ و بازچاپ ميشوند. همه اين مسائل ما را بر آن داشت تا ويژهنامهاي را به نقد و بررسي آثار دکتر نصر اختصاص دهيم. در اين راه، البته تلاش بر اين بود که نه جشننامهاي ترتيب دهيم و نه دشنامنامه.»
در ويژهنامهي يادشده اين مطالب درج شده است: گفتمان سنتگرايان و سيدحسين نصر/ گفتوگو با دکتر غلامرضا اعواني؛ وجه مميزه سنتگرايي اسلامي چيست؟/ دکتر مقصود فراستخواه؛ جهت فلسفه در انديشههاي نصر/ گفتوگو با دکتر رضا داوري اردکاني؛ رجال الغيب/ ويليام چيتيک؛ اسلام و جهان/ مصاحبه سيدحسين نصر با رومر تيلور؛ سهروردي در آثار دکتر نصر/ حسن سيدعرب؛ تأملات انتقادي در چند نظريه در آثار سيدحسين نصر: روح متعالي، مغالطه زبان خصوصي، و اسلامي کردن ابن سينا/ پرويز مروج؛ سنتگرايي عليه بنيادگرايي/ گفتوگو با سيدحسين نصر؛ کتابخانه (شامل کتابشناسي، معرفي و نقد آثار دکتر نصر).
فصلنامه «نقد و بررسي کتاب تهران» با صاحبامتيازي و مديرمسؤولي دکتر هرمز همايونپور منتشر ميشود.
تقابلی وجود ندارد
هویت ملی ایرانیان در گفتگو با دکتر ناصر فکوهی
حامد نیّری عدل
اشاره: در آثار و گفتار و کردار بسیاری از روشنفکران ایرانی که تمایل دارند آنها را «روشنفکر دینی» نخوانند، همچنان رگههایی قوی از مذهب دیده میشود. از سوی دیگر، بسیاری از سنتگرایان که عَلَم دشمنی با غرب را بر دوش میکشند، بدون مظاهر فرهنگ و تمدن غربی زندگی نمیتوانند کرد. همچنین، تعلق خاطر به ایران باستان جزئی لاینفک از شخصیت بسیاری از ایرانیان است. آیا این مثالها و مثالهای فراوان دیگر از این دست نشاندهنده تناقضهای رفتاری ما ایرانیان درباره خود، هویت و شخصیتمان است؟ «ایرانی بودن» با مسلمان بودن، با متمایل بودن به ایران پیش از اسلام، و با تمایل به غرب و تمدن آن چه نسبتی دارد؟ آیا گسترش روزافزون رسانهها و تأثیر آنها بر فرهنگ و زندگی مردم، هویت آنها را تحت تأثیر قرار میدهد؟
اینها از جمله پیشفرضها و پرسشهایم از دکتر ناصر فکوهی، مردمشناس و استاد دانشگاه، بود که او البته همه این موارد را در کنار هم «ایرانی بودن» تعریف کرد. او ظاهراً در این سخنان تناقضی نمیبیند و معتقد است که باید از همه فرهنگها، زبانها و... که در ایران وجود دارند بهره برد و مانع تضعیف آنها شد. وی نه تنها ایران پیش از اسلام و پس از اسلام را در تشکیل هویت ملی ایرانیان در تضاد نمیبیند، بلکه از «اسلام ایرانی» سخن میگوید.
گفتگویم با دکتر ناصر فکوهی در فضای مجازی انجام شد. او از معدود استادان علوم انسانی است که با این فناوری آشناست و سالهاست در فضای اینترنت حضور فعالی دارد.
این گفتگو در هفته نامه «مثلث»، شماره ۲۶، ۱۱ بهمن ۸۸، با تیتر «انقلاب اسلامی تلاش برای ارتباط ایران و اسلام بود»(!) منتشر شده است.
پس از مدتها مطلبی برای روزنامه نوشتم به مناسبت درگذشت مهدی آذريزدی كه پنجشنبه ۱۸ تير درگذشت. اين يادداشت شنبه ۲۰ تير در روزنامه اطلاعات چاپ شد.
*
جای تعجب است كه هنوز هم گاهی، پس از درگذشت بعضی از نامداران ادبیاتمان، همه به نیكی از آنها یاد میكنند، چرا كه در جامعه ادبی ما، تقریباً كمتر دوستانی را میتوان یافت كه پیش و پس از مرگ همدیگر، در رو و پشت سر، پشت تریبون و در خفا، از یكدیگر به نیكی سخن بگویند. همچنین كمتر دشمنانی هستند كه با مدارا سالهایی را بدون رنج تحمل دیگری بگذرانند. مهدی آذریزدی از این اندك نامداران و نویسندگان بود كه نه فقط پس از مرگش، كه در زمان حیاتش نیز حتی آنها كه كوچكترین سنخیتی با طرز و سیاق نویسندگی او نداشتند، نام او را با احترام به زبان میآوردند.
